Pibota eskubaloian irakasteko postu zailena da. Ez keinu teknikoak konplexuenak direlako —hala diren arren—, pibota funtsean dena bizkarrez gertatzen den posizioa delako, hiru defendatzaile dauden guneetan, baloia aurreikusi ezin daitezkeen angeluetatik iristen dela eta atea zentimetrotara baina ikusmen zuzenetik kanpo dagoela. Sufrituz, akatsak eginez, harmailan inork ikusten ez dituen baina gorputzak egunetan zehar erregistratzen dituen kolpeak hartuz gehien ikasten den posizioa da.
Pibotak entrenatu ditut lan egin dudan maila guztietan: Trapagarango formazio-kategorietan, Zilarrean, Lehen Mailako Nazionalean, Euskadiko kadete-selekzioarekin. Eta batez besteko mailako pibot baten eta benetan on baten arteko aldea ez dago fisikoan, fisikoak garrantzia duen arren. Buruan dago. Gorputza beste zerbaitean lanpetuta dagoen bitartean informazioa prozesatzeko gaitasunean.
Baina gaur zerbait zabalagoari buruz hitz egin nahi dut: nola aldatu den postua azken hamar edo hamabost urteetan, eta nora doan. Elite mailako pibot modernoa, alderdi askotan, duela bi hamarkada zegoenaren erabat ezberdina den jokalaria delako. Eta bilakaera hori ulertzea eskubaloia nora doan ulertzea da.
Eskola zaharreko pibota: funtzio argia, muga argiak
90eko hamarkadako eta 2000ko hasierako Europako eskubaloiko pibot tradizionalak nahiko ondo definitutako funtzio bat zuen. Handia zen, indartsua zen, eremuan kontaktu fisikoa jasaten zuen eta bere eginkizun nagusia sei metroko lerroan lekua okupatzea zen defendatzaileei arazoak sortzeko eta kanpoko jaurtitzaileentzako pase-lerroak irekitzeko. Baloia bizkarrez jasotzen zuen, biratzen zen ahal bazuen, jaurtitzen zuen angelua bazuen edo berriz ematen zuen ez bazuen. Blokeo-jokaldiak, erdiko atzelariarentzako pantailak, bi kontra bateko fixazioren bat.
Lan zikina zen, talde-jokorako erabat ezinbestekoa, baina ekintza taktikoko tarte mugatuarekin. Belaunaldi horretako pibot handiek —Klaus-Dieter Petersen, Igor Vori hasierako urteetan, Irfan Smajlagicen lehen urteak— leku murriztu horretan eraginkortasun gogorrarekin distira egiten zuten jokalariak ziren, baina arraroa zen leku irekietan jokoaren artikulatzaile gisa agertzea.
Defentsa horretara egokitzen zen. 6:0 klasikoak bi barruko defendatzaile jartzen zituen, eta haien eginkizun nagusia, hain zuzen, pibot mota hori neutralizatzea zen: defendatzaile bat berari itsatsita harrera erosoa eragozteko, eta bestea biraketa-lekua ixteko prest. Estaldura bikoitz horrekin, eskola zaharreko pibota neutralizatuta geratzen zen sistemak funtziona zezan behar adina denboran.
Lehen haustura: lekua sortzen duen pibota
Lehen aldaketa kontzeptual garrantzitsua iritsi zen entrenatzaile batzuk ulertzen hasi zirenean pibotak ez zuela beti sei metroko lerroan egon behar arriskutsua izateko. Pibota bederatzi metroko guneetara mugitzen bada, defendatzailea berarekin arrastatzen du. Eta defendatzaileak jarraitzen ez badio, pibotak presiorik gabeko harrera du bederatzi metroko gunean. Edozein modutan, mugimenduak lekua sortzen du.
Agerikoa dirudi horrela esanda. Baina inplikazioa iraultzailea da: pibota aurkariaren defentsan puntu estatiko izatetik leku dinamikoaren sortzaile izatera pasatzen da. Ez du baloia jaso behar arriskutsua izateko. Bere mugimendu soilak defentsa berrantolatzen du eta lagunentzako aukerak sortzen ditu.
Espainian, Julen Aginagalde izan zen ziurrenik lehen haustura hori hobekien gorpuztu zuen jokalaria. Sei eta bederatzi metroen arteko lekuan mugitzeko gaitasuna, defendatzaileak arrastatuz eta bere mugimendua baino lehen existitzen ez ziren pase-lerroak sortuz, Asobal Ligako defendatzaileek urteak behar izan zituzten kudeatzen ikasteko zerbait izan zen. Eta banaka kudeatzen ikasi zutenean, Bidasoaren erasoa dagoeneko eboluzionatuta zegoen kudeaketa horrek sortzen zituen defentsa-estaldurak ustiatzeko. Horrelako pibot baten eragina merkatu-balioan ikus dezakezu: ASOBALeko pibot osatuenek Liftados-en rankinga gidatzen dute, hain zuzen golen estatistiketan agertzen ez diren abantailak sortzeko gaitasun horregatik.
Bigarren haustura: pibota pasatzaile gisa
Bigarren bilakaera kontzeptuala berriagoa da eta, nire ustez, interesgarriagoa: pibota banaketa-jokalari gisa. Ez soilik baloi-hartzaile eta amaitzaile gisa, baizik eta eraso-sistemaren barruko nodo gisa, baloia jaso, prozesatu eta hobeto kokatutako lagunengana bana dezakeena.
Aldaketa hori aldi berean bi faktoreri esker egin da posible. Lehenik, pibotek batez besteko maila teknikoak gora egin du. Gaur egun goi mailara iristen ari diren jokalariek aurrekoek baino formazio tekniko osoagoa dute: pase-lan gehiago, barruko posizioetatik jokoaren irakurketa gehiago, ikusmen periferikoaren berariazko entrenamendu gehiago. Bigarrenik —eta hau funtsezkoa da—, eraso-sistemen eboluzioa, pibota bigarren pasearen aukera gisa kontuan hartzen hasi direnak, ez soilik azken hartzaile gisa.
Ludovic Fabregas da ziurrenik Europako egungo eskubaloian bigarren haustura honen adibiderik argiena. FC Barcelonako pibota ez da soilik eremuko jokalaria zentzu tradizionalean. Baloia atearen bizkarrez jaso dezakeen jokalaria da, defentsa-egoera segundo-frakzio batean ebaluatu dezakeena, eta hegalekoarengana, alboko atzelariarengana banatu edo erdiko atzelariari itzul diezaiokeena, taldearen erasoa eraldatzen duen eraginkortasunez. Golen estatistikak ez ezik, asistentziena ere. Hori berria da pibot batentzat.
Defendatzaileentzat aldatzen dena: banakako markaketaren arazoa
Deskribatu dudan pibot modernoak —mugikorra, bere mugimenduarekin lekua sortzeko gai, banatzaile gisa eta amaitzaile gisa arriskutsua— 6:0 tradizionalak ondo konpontzen ez duen dilema defentsiboa sortzen du.
6:0 klasikoko pibotaren markaketa pibot estatiko edo mugimendu mugatukoarentzat pentsatuta zegoen. Barruko bigarren defendatzailea pibota aritzen zen gunearen arduraduna zen, eta pibota gune hortatik ateratzen bazen, gune berri horretako defendatzaile hurbilenaren ardura zen. Arazoa da mugikortasun handiko pibot batekin, ardura-aldaketa horrek nahasmen-uneak sortzen dituela, eta eraso-jokalaririk onenek zehaztasun kirurgikoz ustiatzen dituztela.
Ikusi dudan erantzunik sofistikatuena —eta EHF Champions Leagueko talde batzuek aplikatzen hasi direna— pibotaren erdi-banakako markaketa da. Ez da zehatz-mehatz banakako markaketa hutsa, eskubaloian arrisku itzelak dituena. Izendatutako defendatzaile batek eraso osoan zehar pibotaren ardura nagusia hartzen duen sistema da, defendatzaile hori gainditzen denerako berariazko estaldura-mekanismoekin. Funtsean, pibotari anonimotasunaren mugikortasuna kentzen diozu: ez da ondoriorik gabe mugitu daiteke, defendatzaile bat irizpidez jarraitzen ari delako.
Sistema honen arazoa agerikoa da: pibotak defendatzaile hori urruneko gune batera arrastatzen badu, barruan hutsune bat uzten du eta beste eraso-jokalari batek okupa dezake. Eta jokalari hori lehen lerroko jaurtitzaile ona bada, sistema korapilatzen da. Ez dago erantzun perfekturik. Konpentsazioak daude, eta konpentsazioak hobekien kudeatzen dituen taldeak irabazten du.
Nola entrenatzen da pibot modernoa: ikasi dudana
Formazio-kategorietako lanean, pibota ondo garatzeko denbora gehien behar dugun posizioa da. Hainbat arrazoi daude. Lehena: formazio-taldeetan, pibota talde barruko jokalaririk handiena edo indartsuena izan ohi da, posiziorako behar diren ezaugarriak dituen ala ez kontuan hartu gabe. Baztertze bidezko hautaketa da, askotan posizio horretan alboko atzelari edo erdiko atzelari hobeak izango liratekeen jokalariak jartzen dituena.
Bigarren arrazoia: pibotaren entrenamenduak etengabeko bazkidea behar du. Ezin da pibot bat bakarrik entrenatu. Gutxienez erresistentzia sortzen dion defendatzaile bat, elikatzen duen jaurtitzaile bat eta, ahal bada, testuinguru errealista ematen dion defentsa-egitura bat behar dira. Plantila estuak eta astean bi entrenamendu-egun dituzten oinarri-kategoriako taldeetan, ingurune espezifiko hori sortzea zaila da.
Hirugarren arrazoia —eta hau garrantzitsuena—: pibotak berariazko lan kognitiboa behar du, eta hori ez da intuitiboa jokalari gazteentzat. Hegalekoa entrenatzen duzunean, esan diezaiokezu "baloia posizio honetan jasotzen duzunean, aukera hauek dituzu". Erabakiak nahiko linealak dira. Pibota entrenatzen duzunean, bere atzean dagoen lekuaren informazioa prozesatzen irakatsi behar diozu, defendatzailearen posizioa zuzenean ikusi gabe sentitzen, baloia jaso aurretik erabakiak hartzen, eta etengabeko kontaktu fisikopean teknikoki exekutatzen. Aldi berean prozesatzeko lau maila dira, eta ezin dira modu isolatuan irakatsi.
Pibot gazteekin lan egitean eraginkorrena aurkitu dudana karga teknikoa sartu aurretik espazio-kontzientziarekin hastea da. Baloirik gabeko ariketak, non pibotak defendatzailearen posizioa kontaktu fisikoaren bidez irakurtzen ikasten duen, defendatzailea noiz galtzen ari den posizioa eta zein norabidetan sentitzen, harrera-unea pasea iritsi aurretik aurreikusten. Espazioaren irakurketa hori nahiko ezarrita dagoenean, harrera, biraketa eta amaitzeko teknika ulermen-oinarri baten gainean gehitzen da, eta horrek ikaskuntza izugarri errazten du.
Etorkizuneko pibota: nora doa postua
2030ean elite mailako pibota nolakoa izango den apustu egin beharko banu, esango nuke dagoeneko ikusten ari den joera bizkortu egingo dela: pibota kanporantz mugitzen jarraituko du, banatzaile gisa gero eta parte-hartze handiagoa izango du, eta pibotaren eta bigarren erdiko atzelariaren arteko muga pixkanaka lausotuko da eraso sofistikatuenetan.
Seinale argiak daude dagoeneko. Champions Leagueko talde batzuek erabiltzen dituzten sistemetan pibot-funtzioa duen jokalaria batzuetan literalki bigarren erdiko atzelari gisa aritzen da baloiaren zirkulazioan, eta barruko posiziora soilik itzultzen da jokoa amaiera-faseara iristen denean. Duela hamar urte postuan existitzen ez zen aniztasun taktikoa da.
Aldi berean, ez dut uste eremuko pibota desagertuko denik. Eskubaloiaren printzipio bat dago inolako bilakaera taktikok ezabatu ezin duena: sei metroko gunean ondo kokatutako jokalari batek, baloiarekin, kirolaren amaiera-posizio eraginkorrena du. Printzipio hori egia izaten jarraitzen duen bitartean —eta izaten jarraituko du—, posizio hori okupatu eta handik gol egiteko gai den pibota ezinbestekoa izaten jarraituko da.
Aldatuko dena posizio horretara iristeko bidea da. Etorkizuneko pibotak ez du baloiaren zain egongo eremuan. Bere mugimenduarekin lekua eraikiko du, behar denean zirkulazioan parte hartuko du, eta eremura sartuko da lekua sortuta dagoen une zehatzean. Adimentsuagoa, dinamikoagoa, konplexuagoa. Irakasteko zailagoa, defendatzeko zailagoa, ondo funtzionatzen duenean ordezkatzeko zailagoa.
Eskubaloiko posturik zorrotzena are zorrotzago bihurtu berri da. Eta hori, entrenatzaile gisa, liluragarria iruditzen zait.
