Pasei media vida contando o deporte desde a redacción e a outra media vivíndoo desde a pista: como xogador de Primeira División Nacional no Trapagaran, como adestrador de base en Muskiz e, hoxe, como seleccionador de Euskadi Infantil Feminino. Dese dobre viaxe —o do xornalista que pregunta e o do adestrador que corrixe— saíu un método. E a súa base cabe nunha frase que soa a herexía: no balonmán, pensar é malo.

1. A base do método: decidir sen pensar

Se tivese que reducir toda a miña metodoloxía a unha soa idea, sería esta: todo se basea no traballo de toma de decisións. Pero cun matiz que desconcerta a quen o escoita por primeira vez: non quero xogadoras que pensen. Quero xogadoras que tomen decisións sen pensar, e que esas decisións sexan as correctas.

Pensar no balonmán é malo. O xogo vai demasiado rápido: cando unha xogadora se para a razoar que facer, a fiestra xa se pechou. A defensora xa bascuou, o intervalo xa non existe, a pivote xa non está soa. A xogadora que pensa chega tarde; a que adestrou a lectura, interpreta a situación e a decisión correcta sáelle soa. Iso non é intuición máxica: é adestramento. Miles de repeticións de situacións reais con bifurcacións, ata que ver e decidir son o mesmo xesto.

E hai un segundo piso, que é onde o método se vai facendo colectivo: non abonda con que ti decidas ben. A túa compañeira ten que adoptar a decisión correcta en relación coa túa decisión. O balonmán é unha cadea: se a lateral decide atacar o intervalo, a pivote debe decidir o seu bloqueo en consecuencia; se a central decide fixar, a extremo debe decidir a súa traxectoria en consecuencia. Unha decisión correcta e illada non vale nada. Por iso as miñas tarefas nunca adestran unha decisión: adestran cadeas de decisións, a túa e a resposta de quen xoga contigo.

2. Un ADN antes ca un sistema: defender e correr

Cando redactei o modelo de xogo para a concentración de tecnificación de Euskadi en Zarautz, a primeira páxina non tiña nin un só exercicio. Tiña unha identidade: queremos ser un equipo rochoso na defensa e vertical no ataque. Defender e correr. É o eixe de todo.

En infantil, antes ca un sistema fai falta unha idea que as xogadoras poidan abrazar. A nosa é esta: cada balón que roubamos é unha oportunidade para correr; cada saque de porta debe ser unha ocasión para correr. Non defendemos para aguantar: defendemos coa intensidade e a ambición de roubar e saír. Contraataque directo, segunda onda ou contragol —o saque rápido de centro para atacar antes de que a defensa exista—, pero correr sempre que se poida.

Ese ADN ordena todo o demais. Cando unha nena de doce anos entende para que defende, a defensa deixa de ser o peaxe aburrido entre dous ataques e convértese no inicio da súa xogada favorita.

3. A claridade é o método

Hai moitos adestradores de base que traballan moitísimo e, aínda así, senten que poderían adestrar mellor. Non lles falta paixón nin vontade. Fáltalles unha cousa máis concreta: claridade.

A miña primeira regra é case unha confesión: se unha tarefa precisa tres minutos de explicación, non precisa mellor explicación; precisa menos regras. Por iso as miñas sesións constrúense en bloques de dez minutos que arrancan rápido, e por iso corrixo con outra norma innegociable: unha prioridade por tarefa, non sete. Unha xogadora infantil non pode atender a oito consignas á vez. Escollo unha, perseguina toda a sesión e deixo o resto para outro día.

A pregunta coa que preparo cada adestramento nunca é «que exercicio fago hoxe?». É outra: «que quero que as miñas xogadoras decidan mellor hoxe?».

4. A vantaxe vese antes do bote

Se tivese que escoller a escena que máis se repite no balonmán infantil é esta: unha xogadora recibe cunha pequena vantaxe e, antes de mirar, xa botou. Nese instante, moitas veces, a vantaxe desaparece.

O problema non é o bote: é usalo por inercia. Cando un equipo infantil mellora de verdade no ataque, case nunca é porque empeza a xogar máis rápido; é porque empeza a ver mellor. Por iso as miñas tarefas de ataque están sementadas de condicións que obrigan a mirar: a primeira recepción non permite bote; un só bote por xogadora; recibir en carreira; prohibido pedir o balón parada. E no modelo ofensivo de Euskadi escribímolo como norma de equipo: non queremos xogadoras estáticas, moita mobilidade de balón e pouca retención, fixacións reais —atraer de verdade a unha defensora antes de soltar— e continuidade como costume.

Cando a tarefa funciona nótase axiña: baixa o bote innecesario e sobe a velocidade de pase e de decisión.

5. A defensa tamén educa

En formación fálase moitísimo de ataque e a defensa despáchase cun «colócate e aguanta». Eu defendo o contrario: defender é unha das formas máis potentes de aprender a ler o xogo.

Con Euskadi traballamos tres sistemas —6:0, 5:1 e 4:2—, pero a palabra «sistema» engana: o que adestramos son condutas. Orientar sempre cara ao exterior. Disuadir o pase para que a atacante reciba lonxe e onde non quere. Obrigar o rival a lanzar desde o extremo ou desde máis alá de nove metros. Defender activo, con pernas, xerando dúbidas e provocando perdas. E unha regra de ouro para o equilibrio: defender o centro «sen pasarse de freada», que é como lle chamo na pista á arte de frear sen regalar o outro lado.

Os propios sistemas ensínanse como lecturas, non como fotos: se a nosa 6:0 busca un impar e non chega, convertémonos nun 5:1 momentáneo; se a 4:2 sofre unha invasión, pasa a ser 5:1. A defensa infantil ben adestrada é un exercicio de comprensión continua. E remata sempre igual: as exteriores non esperan o rebote —saen ao contraataque en canto intúen o lanzamento—, porque defender e correr son a mesma xogada.

6. O duelo é a aula: do 1x1 ao 6x6

O corazón das miñas sesións é o duelo con contexto. Pero coidado: un 1x1 en fila india, con quince nenas mirando, non forma a ninguén.

A miña fórmula ten tres ingredientes. Toda a pista, sempre: divido o campo en zonas —normalmente tres— e tráballase en todas á vez; a densidade de práctica é innegociable en infantil. Inicios definidos: desde parado nunha marca, ou desde medio campo en carreira, porque cada inicio ensina un problema distinto. E progresión por capas: 1x1 con defensoras avanzadas que orientan ao exterior; 2x2 onde xa aparece a axuda (coa variante do «bombeiro»: unha terceira defensora a seis metros, a única autorizada a facer falta); 3x2 e 4x3 para xogar con superioridades e inferioridades; e de aí ao 6x6 co sistema do día. A estrutura medra, pero as condutas —orientar, disuadir, fixar, continuar— son sempre as mesmas.

No meu método non existe o 1x1 «para pelexar»: existe o 1x1 para decidir.

7. As regras ensinan máis ca as charlas

É a parte do método que máis sorprende a quen vén ver un adestramento: falo pouco e condiciono moito. As regras de provocación son profesoras silenciosas que traballan cada segundo do xogo:

  • «Non vale gol se recibes máis alá de doce metros.» Non fai falta explicar as axudas defensivas: a regra obriga a que cheguen.
  • «Só se permite a falta dentro de nove metros, e só se é necesaria.» Acabouse defender a manotazos: aparecen as pernas, a orientación, a posición.
  • «Se te tocan co balón, perdes a posesión» ou «non podes seguir a acción». A protección do balón e o xogo sen retención adéstranse sos.
  • «Regra dos tres segundos» en cada gol e cada saque: o contragol non é un cartel na pizarra, é un hábito cronometrado.
  • «O gol só vale se antes houbo unha fixación visible.» A diferenza entre circular o balón e fixar apréndea o xogo, non o sermón.

Mesmo as consecuencias son xogo: se a atacante te gaña pola zona que debías pechar, tres saltos; se o ataque marca tras xogar coa pivote, dous burpees para a defensa. Ninguén se ofende, todas compiten e a información chega. E fíxate no detalle: ningunha destas regras lle di á xogadora que decisión tomar. Todas a obrigan a decidir mellor, máis veces e máis rápido.

8. Decisións numeradas, non xogadas debuxadas

Nos meus cadernos de adestramento hai algo que non se ve en moitos cadernos infantís: as accións de contraataque e de ataque posicional non terminan nunha frecha, terminan nunha etiqueta que di «toma de decisión 1», «toma de decisión 2», «toma de decisión 3». Debuxo o escenario —a traxectoria longa da lateral, o desprazamento da pivote, a permuta da central— e en cada bifurcación a xogadora elixe: lanzar, dar continuidade ou xogar o dous contra dous, segundo o que faga a súa defensora. E a seguinte etiqueta xa non é para ela: é para a compañeira, que debe responder ao que a primeira acaba de decidir.

Isto baixa ata a porta: no quecemento de porteiras, cada lanzadora elixe libremente a súa traxectoria e, en función dela, o ángulo curto ou longo. Libre toma de decisión, tamén aí. E apóiase en vídeo: o modelo de xogo de Euskadi leva ligada unha lista de reprodución con cada situación —superioridade, inferioridade, invasións ante 5:1 ou 3:3— para que as xogadoras vexan o que logo van decidir.

O obxectivo do TARE dío sen rodeos: potenciar a lectura de xogo e a toma de decisións en situacións reais. En infantil non formamos executoras de xogadas: formamos xogadoras que elixen ben sen decatarse de que están elixindo.

9. Antes de lanzar, aprender a correr

O método ten unha pata física que empeza moito antes ca o balón, desde idades moi temperás, e arranca polo máis básico que existe: ensinar a correr. Correr é a habilidade que máis se usa nun partido de balonmán e a que menos se ensina. Nos meus equipos, a técnica de carreira é clave: na pretempada traballamos con adestradores de running, que corrixen apoios, braceo, frecuencia e postura como levan décadas facendo con atletas.

A iso sumámoslle un traballo constante de coordinación e explosividade: escaleiras, saltos, cambios de dirección, ritmos. Creo moito no que outras disciplinas deportivas levan décadas perfeccionando —o atletismo ensinando a correr, a halterofilia ensinando a empurrar, a ximnasia ensinando a controlar o corpo— e unha parte do meu traballo como adestrador é mirar fóra do balonmán e preguntarme como aplicalo ao noso deporte.

A forza, en infantil, escríbese co mesmo coidado: nada de cargas externas. Forza co propio corpo —zancadas, flexións, ponte de glúteo con core, tiróns a unha man, isometrías— con execución lenta e controlada, esforzo moderado (RPE 7) e descansos amplos. Saltos en doses pequenas. E resistencia xogando cos ritmos, do un ao dez, para que aprendan a escoitar o seu propio esforzo. A boa progresión nunca é meter máis conos nin máis quilos: é aumentar a esixencia —cognitiva ou física— sen perder claridade.

10. Que a sesión remate parecéndose ao xogo

Cada tarefa do meu caderno ten que aprobar un exame final: parécese isto ao balonmán? Por iso as miñas sesións desembocan case sempre en xogo real —un 3x3, un 6x6 co sistema do día, un partido condicionado— onde as decisións teñen que sobrevivir á desorde do xogo de verdade. Se só funcionan no exercicio, non eran decisións: eran coreografía.

E de aí sae a miña definición de éxito, que é tamén a última clave do método: a boa sesión non é a que remata coas xogadoras esgotadas. É a que remata coas xogadoras decidindo mellor sen decatarse.

Unha sesión tipo do meu caderno

TARE Euskadi Infantil Feminino — Transicións · bloques de 10 minutos

  1. Quecemento da selección (10') — rutina propia que as xogadoras aprenden e repiten, con traballo de técnica de carreira e coordinación.
  2. Xogo: tres pases e correr a marcar (10') — recibir en carreira, prohibido pedir o balón, regra dos tres segundos en cada gol e saque.
  3. Porteiras á parte (10') — lanzamento con libre elección de traxectoria e ángulo. A porta é un posto, non un castigo.
  4. Contragol 4:4 a campo enteiro (10') — saque rápido de centro e primeira decisión: fixar en anchura ou cambiar de traxectoria.
  5. Contraataque con decisións numeradas (10' + 10' en 6:6) — traxectoria longa, desprazamento de pivote, permuta da central: toma de decisión 1, 2 e 3, cada unha respondendo á anterior.
  6. Defensa e ataque contra 5:1 en 6x6 (20') — avanzada activa que tapa liñas de pase, exteriores que disuaden, e saída ao contraataque en canto se intúe o lanzamento.

Este método apóiase nos materiais de desenvolvemento da EHF (Circle of a Handball Life), no enfoque de formas xogadas da IHF (Handball at School) e nos materiais de tecnificación do balonmán vasco. O modelo de xogo completo da Selección de Euskadi Infantil Feminina traballouse na concentración TARE de Zarautz.