Cada tempada, Adidas, Puma, Hummel ou Asics lanzan unha nova zapatilla prometendo "menos estrés no xeonllo" ou "máxima protección articular". Soa ben no folleto. O problema é que case ningunha desas afirmacións ten detrás un estudo biomecánico específico no balonmán que as respalde. E mentres as marcas venden escuma, a evidencia científica real apunta cara a outro sitio: o adestramento neuromuscular.
Isto importa agora mesmo porque en decembro de 2024 publicouse no Journal of Experimental Orthopaedics a análise máis completa ata a data sobre lesións de ligamento cruzado anterior (LCA) no balonmán profesional masculino: sete tempadas do rexistro alemán de LCA, con 5.320 xogadores de primeira e segunda Bundesliga. Os números non deixan lugar á ambigüidade e deberían cambiar como un club inviste o seu orzamento de prevención.
O que din os números
O estudo, asinado por Resch, Krutsch, Szymski e o seu equipo do FIFA Medical Center of Excellence de Regensburg, rexistrou 84 roturas de LCA entre as tempadas 2016-17 e 2022-23. A incidencia global foi de 0,044 lesións por cada 1.000 horas de exposición (adestramento máis partido), pero cunha diferenza brutal entre categorías: 0,064/1.000h en primeira división fronte a 0,031/1.000h en segunda (p<0,001). É dicir, xogar ao nivel máis alto duplica o risco.
O dato que máis debería preocupar a calquera corpo técnico é este: o 46,3% desas lesións foron rerroturas. Case a metade dos xogadores que se romperon o cruzado xa pasaran polo quirófano antes. A literatura xeral sitúa o risco dunha segunda rotura por riba do 17% nos cinco primeiros anos tras a lesión inicial, e este rexistro confírmao na práctica.
Como se producen estas lesións? Aquí está a clave para entender por que o calzado, aínda que importa, non é a solución máxica que venden os anuncios. O 38,1% ocorreu durante a aterraxe dun salto, o 17,3% nun cambio de dirección e o 12,9% ao frear. Son mecanismos sen contacto, ligados a déficits neuromusculares e á técnica de aterraxe, non a un fallo puntual da sola.
O balonmán é o segundo deporte profesional con máis lesións en Alemaña despois do fútbol, cunha media de 1,9 lesións por xogador e tempada.
Por contexto: unha revisión sistemática citada no estudo sitúa a incidencia xeral en 7,8 lesións por cada 1.000 horas en sénior masculino, 6,2 en sénior feminino e 6,9 en categorías novas. O Comité Olímpico Internacional clasifícao entre os deportes olímpicos con maior taxa de lesión. Isto non é unha anécdota, é estrutural ao deporte.
O calzado si inflúe, pero non como o venden
Que quede claro: a equipación importa. Varios estudos sobre lesións de nocello no balonmán de elite, con ata un 18,1% das lesións localizadas nesa articulación, sinalan o calzado inadecuado como un dos factores de risco asociados, xunto con lesións previas. Unha sola que non controla o movemento lateral, un axuste que permite deslizamento interno do pé ou unha entresola sen a rixidez torsional adecuada na zona pivotante si aumentan a exposición ao esguince.
O matiz importante é outro: a maioría da comunicación comercial das marcas non fala de nocello, que é onde hai algo de sustento biomecánico, senón de xeonllo e de LCA, onde a evidencia específica en calzado de balonmán practicamente non existe. Puma anuncia a súa escuma IGNITE como responsable de "menos estrés en xeonllos e nocellos". Adidas atribúe á súa tecnoloxía Boost maior explosividade en saltos e sprints. Hummel promociona a súa dobre capa de EVA pola súa capacidade de absorción de impactos. Son afirmacións de márketing de produto, non conclusións de ensaios clínicos controlados en xogadores de balonmán. Non atopei, buscando na literatura recente, ningún estudo independente publicado nos últimos doce meses que mida a redución real de incidencia de LCA atribuíble a un modelo de zapatilla concreto. Se existe, as marcas non o están citando nas súas propias fichas técnicas, o cal xa di bastante.
Isto non significa que a escuma non sirva para nada. O amortecemento reduce a carga de impacto acumulada en aterraxes repetidas, e iso pode aliviar molestias articulares a medio prazo. Pero equiparar "máis amortecemento" con "menos LCA" é un salto que ningún estudo serio no balonmán validou aínda. É publicidade ben construída, apoiada en biomecánica xenérica do running ou do baloncesto, trasladada sen máis ao balonmán.
O que si demostrou reducir lesións
Mentres o calzado se queda no terreo da promesa, os programas de prevención neuromuscular teñen datos duros a favor. O estudo de Achenbach e o seu equipo, publicado en Knee Surgery, Sports Traumatology, Arthroscopy en 2018 e citado como referencia no rexistro alemán de 2024, demostrou nun ensaio controlado prospectivo que exercicios de equilibrio, forza, axilidade e técnica de aterraxe reducen as lesións graves de xeonllo en xogadores novos de balonmán. O relevante: ese programa non require ningún equipamento especial. Nada de mercalo en tenda. Só disciplina de adestramento e educación técnica sobre como aterrar e como cambiar de dirección sen cargar o xeonllo en valgo.
O propio rexistro alemán de 2024 insiste na mesma dirección ao identificar os factores de risco reais: lesión previa no mesmo xeonllo (presente no 33,3% dos casos), e picos de carga competitiva a curto prazo (o 25% dos xogadores lesionados tivera máis partidos do habitual xusto antes, e un 20% xogara tres partidos nos sete días previos á lesión). Aí está o verdadeiro terreo de prevención: xestión de carga e traballo neuromuscular, non a substitución da zapatilla cada seis meses.
Que debería mercar un xogador, entón
Non fai falta tirar o catálogo de calzado ao lixo, pero si cambiar o criterio de compra. Prioriza o axuste torsional na zona do antepé e o colar do nocello ben reforzado, que é onde a evidencia epidemiolóxica si respalda un efecto protector sobre o esguince. Desconfía de calquera reclamo específico sobre "protección de xeonllo" ou "prevención de LCA" que non veña acompañado dunha referencia a un estudo publicado e revisado por pares, porque a día de hoxe esa referencia, no balonmán, non existe.
E se o obxectivo real é baixar o risco de rotura de cruzado, o investimento con evidencia detrás non está na próxima zapatilla de 140 euros, senón en quince minutos de traballo neuromuscular estruturado antes de cada adestramento e en vixiar a acumulación de partidos en calendarios apertados. Os clubs que o entendan así, e non os que máis gasten en patrocinio de calzado, son os que aforrarán as rerroturas que hoxe representan case a metade de todas as lesións de LCA rexistradas na máxima competición alemá.
Unha lista de comprobación honesta antes de mercar
Para non quedarnos só na crítica, aquí van catro criterios que si teñen respaldo, ordenados polo que realmente achega cada un segundo a evidencia dispoñible sobre lesións de nocello e apoio do pé no balonmán.
- O colar do nocello. Un corte medio ou alto, con bo acolchado nos maléolos, limita o rango de inversión brusca do pé nos cambios de dirección, o xesto que máis esguinces produce.
- A base da sola na zona do antepé, onde debe existir suficiente agarre direccional sen quedar "pegada" ao chan, porque un exceso de fricción traslada a torsión directamente ao xeonllo en vez de permitir un mínimo deslizamento controlado.
- O axuste real do pé dentro da horma. Unha zapatilla ancha nun pé estreito, ou ao revés, xera microdesprazamentos internos que ningunha escuma compensa.
- A vida útil real da sola, o criterio máis ignorado. Unha zapatilla de balonmán perde boa parte da súa capacidade de agarre e amortecemento entre as 200 e as 300 horas de uso intensivo, moito antes de que se note a simple vista, e seguir competindo cunha sola desgastada anula calquera vantaxe que o modelo prometese de fábrica.
Ningún destes catro puntos aparece destacado nas campañas das grandes marcas para a tempada 2026. Fálase de escumas con nomes propios e de colaboracións con xogadores da Champions League da EHF, pero raramente de horma, desgaste ou axuste torsional, que é xusto onde a epidemioloxía si atopa unha relación co risco real de lesión.
