Formación en balonmán: así forman as súas futuras estrelas en Dinamarca

No verán de 2019 tiven a oportunidade de visitar durante unha semana varios clubs de formación en Dinamarca, concretamente na rexión de Midtjylland. Foi unha das experiencias máis reveladoras e, debo ser honesto, máis incómodas da miña carreira como adestrador. Reveladoras porque vin cousas que nunca vira en España a eses niveis de idade. Incómodas porque volvín á casa coa certeza de que o que estabamos a facer —o que eu estaba a facer— tiña problemas estruturais que non sabía ben como resolver.

Levo máis de quince anos traballando no balonmán de base e alto rendemento no País Vasco. Dirixín equipos desde infantil ata a selección autonómica cadete masculina. Fun adestrador en Primeira División Nacional e en Prata co Trapagaran Eskubaloia. Teño unha perspectiva do sistema de formación español que non é a de alguén que o observa desde fóra: é a de alguén que traballou dentro del, que loitou coas súas limitacións e que intentou construír algo valioso a pesar delas.

O que vou escribir aquí non pretende ser unha análise académica exhaustiva. É a miña lectura honesta, formada ao longo de anos de traballo directo con xogadores novos, do que facemos ben e do que estamos a facer sistematicamente peor ca os daneses. E de por que esa diferenza importa.

O primeiro que vin en Dinamarca e non esquecín

Cheguei ao primeiro adestramento esperando ver algo tecnicamente sofisticado, exercicios complexos, traballo físico intenso. O que vin foi o contrario: un adestramento de categoría sub-13 onde durante a primeira media hora os xogadores xogaban. Só xogaban. Handball reducido, partidos de tres contra tres, catro contra catro, con modificacións de regras que o adestrador introducía puntualmente cando vía que algún concepto precisaba reforzo. Sen parar o exercicio continuamente. Sen ringleiras de xogadores esperando o seu turno. Sen o adestrador berrando instrucións técnicas mentres o xogador intentaba executar.

Quedei observando o adestrador, un tipo duns corenta anos cunha tranquilidade que me parecía case desconcertante. Preguntei que estaba a desenvolver con ese exercicio. Respondeume, nun inglés funcional: "Hoxe traballamos a toma de decisións en superioridade numérica. Pero non lles digo cando teñen a superioridade. Teñen que velo eles". Iso foi todo.

Esa conversa acompañoume durante semanas. En España, en categorías equivalentes, tería detido o exercicio catro ou cinco veces para explicar cando había superioridade numérica, onde tiña que estar o xogador, que decisión era a correcta. Roubaríalle a decisión ao xogador para dárlla eu. E o xogador chegaría ao partido sen aprender a velo por si mesmo.

O modelo danés: filosofía antes ca método

O modelo de formación danés, na súa versión máis refinada, baséase nun principio filosófico que parece obvio cando se formula pero que ten consecuencias radicais na práctica: o obxectivo do adestramento de formación non é ensinar balonmán. É crear xogadores que aprendan balonmán.

A distinción é sutil pero fundamental. Se o teu obxectivo é ensinar balonmán, optimizas o adestramento para transmitir información: dislles que facer, corrixes cando se equivocan, dáslles o modelo correcto para que o reproduzan. Se o teu obxectivo é crear xogadores que aprendan, optimizas o adestramento para xerar situacións onde o xogador teña que resolver problemas: pónolo en contextos onde teña que tomar decisións, déixalo cometer erros, e só interves para dar ferramentas adicionais de análise, non para dar a resposta.

Na práctica danesa, isto tradúcese nunha proporción entre xogo e exercicio analítico que inverte o que normalmente vemos en España. En Dinamarca, ata os 14 ou 15 anos, o adestramento compónse principalmente de situacións de xogo reducido con modificacións. Os exercicios de técnica illada —un extremo facendo fintas diante dun cono, un pivote facendo recepcións con balón lanzado desde un soporte fixo— son ferramentas puntuais que se usan para reforzar algo moi específico, non o corpo central do adestramento. Se queres afondar en como estas diferenzas metodolóxicas se reflicten no tipo de xogador que produce cada sistema, o ranking de valor de mercado da ASOBAL mostra claramente que perfís de xogador —os máis versátiles, os de maior intelixencia táctica— xeran maior valor competitivo.

Que facemos diferente en España, e por que

O modelo de formación español —e falo con coñecemento de causa do País Vasco, que non é o peor exemplo do estado— ten unha tendencia estrutural cara á anticipación da especialización. A idades onde os xogadores deberían estar aínda desenvolvendo o seu repertorio motor xeral e a súa capacidade de toma de decisións en situacións abertas, xa os estamos poñendo en postos fixos, ensinándolles sistemas defensivos concretos e esixíndolles unha execución técnica que nalgúns casos require un nivel de madurez motriz que aínda non teñen.

Por que facemos isto? A resposta honesta ten varias capas. A primeira é cultural: en España, o resultado a curto prazo pesa moito na valoración do traballo dun adestrador de formación. Un equipo infantil que gaña é un adestrador que "funciona". Un equipo infantil que perde pero está a desenvolver ben os seus xogadores é un adestrador "que non ten nivel". Esa presión leva a moitos adestradores a optimizar para o resultado inmediato —que en categorías de base favorece a especialización temperá e os sistemas ríxidos— en lugar de para o desenvolvemento a longo prazo.

A segunda capa é de formación de adestradores. En Dinamarca, os adestradores de formación teñen acceso a un sistema de desenvolvemento profesional moi superior ao noso. As federacións autonómicas en España fan o que poden cos recursos que teñen, pero a fenda entre o que aprende un adestrador de formación en Dinamarca e o que aprende un en España segue sendo considerable. Non en coñecementos de balonmán —os adestradores españois saben moito de balonmán—, senón en metodoloxía da aprendizaxe, en psicoloxía do desenvolvemento, en como deseñar un adestramento que maximice a transferencia de aprendizaxe ao xogo real.

A terceira capa —e esta é a que máis me incomoda recoñecer— é de ego. Moitos adestradores de formación, eu incluído nos meus primeiros anos, temos tendencia a facer adestramentos para demostrar que sabemos moito de balonmán, non para que os xogadores aprendan. Exercicios complicados, sistemas sofisticados, terminoloxía técnica avanzada. Todo moi impresionante para os pais na banda e para o coordinador do club. Pero non necesariamente o que precisa un xogador de 12 anos para desenvolver o seu potencial.

O problema do calendario federativo: torneos que deforman o desenvolvemento

Hai un elemento do sistema español que considero especialmente problemático e sobre o que raramente se fala con franqueza: o calendario competitivo das categorías de formación.

En Dinamarca, ata os 14-15 anos, a competición é deliberadamente baixa en intensidade e alta en volume. Moitos partidos, pouca presión de resultado, estruturas de competición que permiten rotar todos os xogadores e que non enfatizan o resultado final. A federación danesa deseñou o calendario de formación para que sirva ao desenvolvemento, non para que sirva ao espectáculo ou á clasificación.

En España, o calendario federativo das categorías infantil e cadete en moitas comunidades autónomas replica, a escala reducida, o modelo da competición adulta. Clasificacións, play-offs, ascensos e descensos. Partidos decisivos a idades onde o sistema nervioso dos xogadores non está preparado para xestionar esa presión sen consecuencias no desenvolvemento. E adestradores que, sabendo que a fin de semana hai un partido importante, cambian o seu plan de adestramento para preparar ese partido en lugar de continuar co desenvolvemento planificado.

Caín nesa trampa moitas veces. A semana antes dun partido clave contra o segundo clasificado, o traballo técnico-táctico que tiña planificado convértese en preparación específica para o rival. É comprensible. É humano. Pero é contraditorio cos principios do desenvolvemento a longo prazo do xogador.

O que facemos ben: sen autoengano pero sen complexos

Sería inxusto e inexacto concluír esta reflexión sen recoñecer o que o sistema español fai ben. E hai cousas importantes.

Primeira: a calidade técnica individual dos xogadores que saen do sistema español é alta. A habilidade co balón, a técnica de lanzamento, a coordinación motriz xeral dos xogadores españois de formación é competitiva a nivel europeo. Cando os nosos xogadores chegan á selección nacional sub-20 ou sub-21, tecnicamente están en nivel de competir cos mellores.

Segunda: a cultura competitiva. Os xogadores españois saben competir. Saben xogar partidos difíciles, xestionar a presión da competición. Esa é unha cualidade que ten valor real e que o modelo danés, co seu énfase no proceso sobre o resultado, ás veces non desenvolve coa mesma intensidade.

Terceira: a diversidade de talento. España é un país grande cunha base de xogadores ampla e tradicións rexionais distintas. O balonmán vasco, o catalán, o andaluz, o madrileño teñen características propias que deron xogadores de perfís moi distintos á selección nacional. Esa diversidade é unha riqueza que os modelos máis homoxeneizados non sempre xeran.

Tres cambios que podes aplicar mañá sen máis recursos

Remato con algo práctico, porque creo que a reflexión sobre o modelo é inútil se non leva a cambios no traballo diario do adestrador.

O cambio máis impactante que un adestrador de formación pode facer mañá mesmo, sen máis recursos nin máis tempo de adestramento, é reducir as interrupcións durante o adestramento. Deixar que o exercicio flúa máis. Deixar que o xogador cometa o erro, procese o erro, intente a corrección. Só interromper cando o erro se está a consolidar como hábito, non cando ocorre por primeira vez. Esa soa modificación cambia a natureza da aprendizaxe no adestramento de maneira radical.

O segundo cambio, igualmente accesible: aumentar o volume de xogo reducido con modificacións. Tres contra tres, catro contra catro, con regras específicas que forcen a situación que queres desenvolver. Se quero traballar a superioridade numérica en ataque, en lugar dun exercicio analítico de tres pases con conos, deseño un tres contra dous onde o equipo atacante gaña un punto extra se identifica e explota a superioridade en menos de catro pases. O contexto de xogo real facilita a transferencia de aprendizaxe de maneira que os exercicios analíticos illados nunca conseguen.

O terceiro cambio é o máis difícil porque require algo que ningún plan de adestramento pode garantir: renunciar a optimizar para o resultado desta fin de semana cando ese resultado vai en contra do desenvolvemento a longo prazo do xogador. É fácil de dicir. É moi difícil de facer cando levas tres derrotas seguidas e o coordinador do club comeza a preguntar cousas.

Dinamarca lévanos vinte anos de vantaxe en modelo. Non podemos recuperar eses vinte anos de golpe. Pero podemos comezar a traballar doutra maneira, un adestramento á vez. E os xogadores que temos diante —que teñen talento, que teñen ganas, que merecen o mellor que podemos darlles— merécenno.